De kerk in ons midden

Door Manuela Van Werde op 10 november 2017, over deze onderwerpen: Cultureel erfgoed, Erfgoed, Geert Bourgeois, Herita, Onroerend erfgoed, Religieus erfgoed, Stad Antwerpen

(opiniestuk)

Begin oktober ging ik met de commissie Onroerend Erfgoed van het Vlaams Parlement op werkbezoek in Engeland rond het thema ‘Herbestemming religieus erfgoed’. Begeleid door de Churches Conservation Trust (CCT) bezochten we een aantal herbestemde kerken in Londen, Ipswich en Norwich. Vlaanderen kan immers veel leren van de Trust, een organisatie die al jaren bezig is om mensen op een creatieve manier te begeleiden bij het herbestemmen van hun kerk.


Anno 2017 is herbestemming van kerkelijk erfgoed het grootste dossier in de Vlaamse erfgoedzorg. 60 % van de middelen die beschikbaar zijn voor onderhoud en restauratie van beschermde gebouwen gaat naar religieus erfgoed. Tegelijk bezoekt amper 6% van de Vlamingen de kerk nog op wekelijkse basis, en ligt de gemiddelde leeftijd van de kerkganger op 70 jaar. Net zo goed blijkt uit onderzoek van de KU Leuven dat 70% van de mensen nog steeds een emotionele band heeft met het kerkgebouw in hun buurt. Het is precies die grote betrokkenheid die we in Vlaanderen moeten verzilveren.  
 

Ik pleit net als de Trust voor een mentaliteitswijziging. In de Middeleeuwen waren kerken levendige plekken: constant open, mensen spraken er af om wat te praten, pelgrims konden er overnachten, er zaten bedelaars, er liepen honden rond, er werden zelfs hanengevechten gehouden.

 

We vergeten vaak dat een kerk in oorsprong geen gebouw is, maar een gemeenschap. De ervaring in Engeland toont aan dat een succesvolle nevenbestemming begint bij de lokale bevolking. Betrek hen bij het proces, prikkel hun verbeelding, wek verwachtingen op, zet mensen ertoe aan om ‘out of the box’ te denken.
 

In Engeland zag ik daarvan prachtige voorbeelden. In een kerk waar niemand nog een voet binnenzette, liet de Trust als stunt grote roofvogels vliegen. Mensen waren verbijsterd en binnen afzienbare tijd zat de kerk tjokvol nieuwsgierigen. ‘Eindelijk keken de mensen weer naar boven, naar de glasramen, naar het mooie plafond’, zei CCT-chief executive Peter Aiers, ‘Daarna konden we beginnen te praten over mogelijke herbestemmingen’.

Een gemeenschap heeft nood aan ontmoetingsplaatsen, zeker in dorpen waar de bevolking afneemt, vergrijst, de middenstand moeilijk overleeft en mensen vereenzamen. Een leegstaande kerk kan die gemeenschapsfunctie opnemen, door er één of meerdere functies in onder te brengen zoals bv. het postkantoor, een vergaderruimte, het ziekenfonds of een marktplaats. Een tamelijk nieuw maar succesvol project van de Trust is champing: overnachten in een kerk, niet als toeristische attractie maar om mensen het speciale karakter van een kerk te laten ervaren. 
 

Vanuit het principe van deugdelijk bestuur moeten gemeenten beschikken over een kerkenbeleidsplan. In zo’n kerkenbeleidsplan staat wat de gemeenten van plan zijn met de kerken op hun grondgebied. Dit kan een herbestemming zijn, maar ook een nevenbestemming waarbij een kleinere religieuze ruimte behouden blijft. Geen kerkenbeleidsplan ? Dan ook geen restauratiepremie voor beschermde kerken, zo eenvoudig is het. Meer nog: dossiers die al jaren op de lange wachtlijst voor een premie stonden, belanden zonder zo’n uitgewerkt plan helemaal onderaan de lijst. Uit een parlementaire vraag die ik aan minister voor onroerend erfgoed Geert Bourgeois stelde, bleek dat op 1 na alle Vlaamse gemeenten die op de wachtlijst staan tijdig zo’n plan indienden.

In Antwerpen beweegt er ook flink wat. De kerk van de Rozenkrans (Wilrijk) wordt overgedragen aan de Roemeens Orthodoxe eredienst, die van St.-Jan (Valaar, Wilrijk) zal wellicht overgenomen worden door de Koptisch Orthodoxe Kerk. Over het Heilig Hart in Hoboken, het Heilig Sacrament in Berchem, St.-Lambertus (Dam) en St.-Jan (Borgerhout) lopen gesprekken met huisvestingsmaatschappijen, het Heilig Hart (Antwerpen) en de Heilige Familie (Borgerhout) liggen als project op de tafel van het Projectbureau Herbestemming van de Vlaamse Bouwmeester.

Rond de toekomst van de Peperbus (Borgerhout) lanceerde de stad recent een publieksbevraging. Met de werkwijze van de Churches Conservation Trust in het achterhoofd kan ik alleen maar hopen dat het niet bij die eenmalige vraag blijft.

Ik kijk uit naar een brainstormend Antwerpen, en een bevolking die onze kerken in het midden wil houden.
 

Hoe waardevol vond je dit artikel?

Geef hier je persoonlijke score in
De gemiddelde score is